ТIекхочийла долу линкаш

ЦIеххьана кхаьчна хаам!
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:22 0:00
Линкана тIе

Нохчийчоьнан альпинизман, спортан туризман федерацин вице-президент ша а ву бIаьвнийн фанат...

Оьрсийчуьрчу зорбано, чалахь байна маха карийча санна, дуьйцу кху деношкахь Нохчийчохь археологашна а, мохк толлучу жигархошна а лаьмнашкахь 300 шира бIов, маьлхан каш, ширачу заманера зил-хьаьркаш гучуевлла бохуш.

Хьехориг ю Нохчийчоьнах цхьа жима дакъа бен дIалоцуш а йоцу Iаьшха-Мартан лаьмнашкара Нашха. Дахначу шарахь Iилманчаша, мохкбезархоша, лома хьала а оьхуш, бинчу талламийн зераш ду дуьйцурш.

Хууш ма-хиллара, 1957 шарахь депортацера цIабаьхкийтинчу вайнахе Iедало ницкъаша дIатийсийтина шайн дай баьхна ломан ирхенаш. Цундела дукха ярташ йисина шаьш-шайна, цхьаллехь ширъяла, тишъяла, хIаллакъхила.

МоцIара, ЧIармаха, ТIайсте, Хьайбаха… тесна дитина къоман аганаш, иттаннашкахь, бIеннашкахь.

Тахана алссам хеза лаьмнашка некъаш бу бохуш, бохкуш бу туристашна некъаш, тоеш ю бIаьвнаш, олий.

Оцу боламе шалха ду вайнехан хьажар. Цхьана агIор, вуно дика ду къомо шен бералла дIакхехьначу лаьмнашка, баннашка тIаьхьенна некъаш бахар. Вукху агIор – оьшурий-те, гIуллакх дерг а, доцург а хьала а кхуьйлуш, нохчийн лаьмнашца эвхьазваккха?

Денъеш ю бIаьвнаш. Стенна? Туристан бIаьрг цецбаккха я къамо кхуьуш йитина ларш бIаьрлаяха? Реставраци ю еш цхьайолчу бIаьвнашна. Ткъа буй и экаме гIуллакх девза говзанчаш махкахь, диканиг до а бохуш, хIаллакдеш-м дац-те иэсан ниIмат?

Оцу доллучух а лаьцна Маршо Радионо къамелдира Нохчийчоьнан алпинизман, лаьмнаш талларан, спортан туризман федерацин вице-президентца Бугаев Жамалайца.

- Сенсацех тардина боху Итар-ТАСС агенталло, 12-15-чу бIешерашкара бIаьвнаш, маьлхан кешнаш, шира зил-йозанаш карийна. Iилманна, археологина йовзаза оццул дукха объекташ хуьлийла дуй, я мохк цабовзарна ду-те и хаам баржор?

- Мохк ца бовзарна боху хир ду агенталлаша – шайна хезнарг бен церан дуьйцийла ма даций. ТАСС-ан векалш махка а баьхкина, аренашкахула, лаьмнашкахула лела ма ца леллий.

Бакъду, тIемаш, депортацеш, кхидолу бахьанаш дуьхьал а дуьйлуш, вайна довзаза а дисина дукха. Амма бIов къайлаяккхалур яц. Иза къаьсташ, гуш ю. Хьалха, Советийн заманахь дукхахдерг теллина, билгалдаьккхина ду.

Деккъа дIа, зама луьра а еана, цхьадолу хIуманаш дицдина вай, цхьадерш дага ца догIу. Хьалха баьхна археологаш, историкаш а бац тахана дийна. Цундела тIекхуьучарна шайна тахана гиннарг керла хета.

- Сталинан депортаци йирзича цIабаьхкинчу нахах дукхахберш ца битина лаьмнашкахь баха, шера аренашкахула дIасабаржийна. БIеннаш километрш ю дайх дисинчу лаьмнашка, кхерчашка хьовса кхача. Цундела дукхахболучарна моьтту шайн дай баьхна бIаьвнаш йисина а яц. Дукха юй лаьмнашкахь бIаьвнаш?

- Ю, Дала мукъалахь. Леллачу гамоне хьажча, дерриг а доха дезаш дара, делахь а, йисина дуккха а – тIе стаг ца кхачарна, масала, Нашхахь, цига нах ца буьту, некъаш бац, цундела а йисина дуккха бIаьвнаш, кешнаш, йозанаш, петроглифаш.

Бакъ дац и тайпа объекташ тидаме ца эцна, реестре ца хIиттийна бохург. И дерриг а дина ду. Ткъа дицдина. Тахана карладоккхуш ду дерриг а. Шайн болх беш бохку къона Iилманчаш, историкаш, археологаш. Масална цIейоккхур вай – Ильясов Леча, цуьнан хIинцца араяьлла "Петроглифы Чечни" ("Нохчийчоьнан зил-йозанаш"). Мехала жайна ду иза. Цо гойту шира бахам бевзаш хиллийла а, болуш буйла а.

- Рееестре яьхна, эшахь реставраци ян а тарлуш йолу бIаьвнаш дукха юй махкахь?

- Рееестр хIоттош а, цуьнца болх беш а, бIаьвнаш тергоне йохкуш а ю "Органца болчу ширачу бахаман даладархо" олу Iедалан хьукмат. Тхан тхан федерацино цуьнца цхьаьна бо болх, юкъахь кхоьллина оха къоначу Iилманчийн, мохкталлархойн "Евзашйоцу Нохчийчоь" тоба. Цара цхьаьна хIора шарахь а йоху реестре керла-керла бIаьвнаш, маьлхан кешнаш, зил-йозанаш, лаьмнашкара кхиболу шира бахам.

- Сайна цIено дан хаьара, кибирчиг йотта хаьара, аьлла, шира бIов тоян а воьлла, иза хIаллакхйича, сох реставратор ма ца хуьлий! БIаьвнаш денйо бохуш, мехкан шира бахам хьебар ахь муха туьду, говза реставраторш буй махкахь?

- Вай хIинца цхьацца хIуманашна тIаьхьакхуьуш ма дуй. Кхул хьалха йичу реставрацешна ( керла министр ву синбахамаллин, цул хьалха кхин вара), Итон-Кхаьллахь, кхечашхьа а – Iилманчаш реза бац, цара мага а ца дора бIаьвнаш иштта хьеян. Низамаша, Iилмано а бохург ца лар а ца деш йолийра ян хьалха йина реставрацеш.

Амма тIаьххьарчу хенахь балха эксперташ, лицензеш йолу говзанчаш кхайкха болийна. Цунах кхаъ хилла тхуна а. ХIунда аьлча, и болх кIоргга Iилма девзачаьрга ца байтахь, вай бIаьвнаш юхаерзочу метта, йойур ю.

- Туризм яржош, хIайт-аьлла беш белхаш бу махкахь. Оцо бIаьвнашна кхерам бохьий-те?

- Дуьненан масалш схьаэцча, Рим, Карфаген, туристийн маршруташ дуккха а йолушшехь, уьш ма ю хьанна а ган мегаш. Нийсса, хила ма езза маршрут а йиллина, гайта ма-езза меттиг туристашна дIа а гайтина, цунах оьцучу пайданах вайна доладан хаахь, зен хир дац, пайда хир бу.

Вай вешан синбахам бовзийта беза дуьненна. Цуьнга хьаьжжина низам а, маршо а кхочур ю вайга ваьшка а кхана. Дуьненна Нохчийчоь евзаш хилча, хIинццалц латтийнарг нохчашна тIехь латто аьтто хир бац – вай девзаш хилча, вайн къоман исбаьхьалла, синбахам адамашна безаш хилча, вайна а хир ду дуьненахь даха атта.

- Лаьмнаш теллина ахь, хьуна уьш дика девза. Нохчийчуьрчу бIаьвнийн яртех хьуна къаьсттина хазахетарг муьлха ю?

- Массо а бIаьвнаш хаза ю, шайн-шайн башхаллаш а ю церан. Сайна хетарг эр ду ас, суна айса накъосташца теллина йолу уггаре шира бIаьвнаш хаза хета. Замано адамо йохоза тхуна карийнаш Шуьндахь ю, Итон-Кхаьллан макахь, уггаре шираниг юй те аьлла, чIогIа хаза бIов лаьтта цигахь.

Хьаркаройхь а ю, Веданан кIошт, генарчу заманера бIов, бакъду, тIамо дараш-м дина цунна – иза а ю хаза. Шира меттигаш, тайна меттигаш дукха ю вай, уьш талла еза, церан кхоччуш доладан деза, вайна царех пайда а, са а схьаоьцийла ду-кх.

Дуьненан футболан чемпионат шайн цIахь дIахьош хиларе терра, Оьрсийчоьнан бахархоша сагатдо мехкан футболна. Шу дуй оцу декъах?

ХIара Iилманца нисбина кхаж бац. Жоьпаш деллачарна хетарг бен ца гойту кхо.

XS
SM
MD
LG